Hôm nay học về bốn phép tùy niệm niệm Bụt, Pháp, Tăng, giới và bốn lĩnh vực quán niệm – bốn niệm xứ niệm thân, thọ, tâm, pháp. Hai lần niệm pháp khác nhau bởi chữ hoa chỉ giáo pháp của Đức Thế Tôn, chữ thường chỉ đối tượng nhận thức. Nguồn gốc bài tụng bốn tùy niệm trong Nhật tụng Thiền môn cùng kinh Người áo trắng (kinh Gia chủ) chỉ bốn phép tùy niệm đã nêu. Để nghiên cứu sâu, có thể tham khảo:

• Để có một tương lai (White Clad One) – kinh Người áo trắng và chú giải bốn tùy niệm
• Con đường chuyển hóa (Transformation and Healing) – nguyên văn kinh Niệm xứ Pāli, Hán và chú giải

Thực tập niệm thân khởi từ 16 bài tập kinh Quán niệm hơi thở, lặp lại từng bài:

• Nhận diện hơi thở (ra là biết ra, vào là biết vào)
• Đi theo hơi thở
• Nhận diện toàn thân
• Buông thư toàn thân và thư giãn
  Có thể mở rộng thành 20–30 bài tùy kinh nghiệm, đồng thời áp dụng tương tự cho niệm thọ (nhận diện cảm giác, làm vơi nhẹ, chế tác hỷ lạc)

Quán thân cũng thực tập trong thiền hành theo bước chân: ý thức từng tư thế (đứng, ngồi, đi, ăn), từng giai đoạn động tác (lifting, forwarding, placing). Bắt đầu nhịp 1–2 bước (thở vào một, thở ra hai), sau đó tùy theo nhu cầu phổi lên 2–2, 2–3… cho đến 3–3 bước, có thể thay con số bằng thiền ngữ như “Quay về nương tựa hải đảo tự thân”. Vững niệm thân và bước chân mới có thể nắm bắt tâm hành, chăm sóc và chuyển hóa lo, giận, buồn thành chánh niệm, định, tuệ.

Có bốn lĩnh vực để thiền giả quán chiếu:

1. Thân
2. Thọ
3. Tâm
4. Pháp

Trong kinh Niệm Xứ và An Ban Thủ Ý chỉ nêu đúng bốn lĩnh vực này, không chia năm uẩn như thường thấy.

Có 16 bài tập niệm hơi thở, chia thành bốn nhóm theo từng lĩnh vực trên:

1. Nhận diện hơi thở (xuất tức, nhập tức niệm)
2. Tùy tức (bám sát hơi thở vào – ra)
3. Nhất thiết thân hành giác (nhận diện toàn thân và cảm thọ)
4. Buông thư toàn thân (thư giãn từng bộ phận, thiền nằm)
5. Chế tác hỷ giác
6. Chế tác lạc
7. Nhận diện cảm xúc, cảm giác
8. Làm nhẹ bớt cảm xúc, cảm giác
9. Tâm giác (nhận diện tâm hành vừa phát khởi)
10. Tâm duyệt (làm tâm vui lên, thiền duyệt vi thực)
11. Tâm định (tập trung chuyên chú vào một đối tượng, citta ekaggatā)
12. Tâm giải thoát (cởi trói tâm, clarifying – liberating the mind)
13. Quán vô thường (duy trì tuệ giác vô thường từng giây từng phút)
14. Quán vô dục (nhận diện hiểm họa nơi dục vọng để dục vọng tan)
15. Quán diệt – niết bàn (vượt thoát mọi ý niệm sanh – diệt, có – không)
16. Quán khí (phóng khí, liệng bỏ ý niệm đau khổ)

Thiền giả thực tập niệm để sinh hỷ, định để sinh lạc, và tuệ để giải thoát ngay trong giây phút hiện tại.

Khi đặt tên thiền đường Cánh Đại Bàng, đại bàng được xem như tăng thân rộng lớn, bay xa với lộ trình bằng trình – con đường an lạc không ở tương lai mà ngay giây phút hiện tại. An tức yên, không xáo trộn, lo sợ, sợ hãi; lạc tức hạnh phúc phát sinh từ an. Người thực tập phải biết ngồi yên thân tâm, tỏa chiếu năng lượng bình an, như ngồi trên đóa sen nhẹ nhàng chứ không phải đống lửa bất an. Những ai an rồi, an đủ, sẽ lan tỏa bình an cho tăng thân, đó chính là bố thí Ba La Mật, hiến tặng pháp tài quý giá hơn tài sản vật chất.

Kinh nghiệm cứu trợ thuyền nhân ở Singapore minh họa lời dạy Dục an đắc an (muốn an thì sẽ an): trước nghịch cảnh trục xuất 24 giờ, thầy đã thiền tọa – thiền hành khai tuệ, tìm ra giải pháp nhờ tòa đại sứ Pháp can thiệp. Từ đó phát huy đại bi tâm, vô úy phá tan rào luật lệ như bàn tay Phật. Để nuôi dưỡng an lạc, thiền hành – niệm hơi thở An Ban Thủ Ý với phương pháp thở bụng rất thiết thực:

• Bước 1: thở vào tự nhiên, giữ ở mức dễ chịu
• Bước 2: thở ra ép bụng thêm, kéo dài 1–2 giây để đẩy không khí dơ ra hết
• Bước 3: thả cho phổi tự bơm dưỡng khí mới vào
  lặp lại nhịp 3 – 5, 3 – 6… cho đến khi hơi thở sâu đều, năng lượng thân tâm được tăng cường, căng thẳng tiêu tan, bệnh tật được chữa trị.

Hôm nay là buổi tiếp theo về niệm thọ – nghĩa là quán sát cảm giác (thọ) và cảm xúc. Người tu cần biết nhận diện thọ và chăm sóc cảm xúc để tránh bị cảm xúc kéo vào những lời nói, hành động gây đổ vỡ. Giáo pháp nền tảng gồm ba kinh căn bản phải học cho vững:
1 Kinh Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta) dạy quán thân, thọ, tâm và pháp
2 Kinh An Ban Thủ Ý (Anapanasati Sutta) dạy quán niệm hơi thở vào, ra
3 Kinh Nhất Dạ Hiền Giả (Bhaddekaratta Sutta) dạy sống trọn vẹn giây phút hiện tại

Trong Kinh An Ban Thủ Ý có bốn bước hơi thở:
1 Nhận diện hơi thở vào – ra
2 Theo dõi hơi thở dài – ngắn
3 Nhận diện toàn thân cùng hơi thở
4 Buông thư toàn thân để cơ thể tự chữa trị
Sang phần niệm thọ, bài thứ bảy là nhận diện khổ thọ và lạc thọ, bài thứ tám là làm vơi khổ thọ.

Chế tác hỉ (sự mừng vui) và lạc (hạnh phúc thật) là nghệ thuật nuôi dưỡng trước khi chuyển hóa khổ đau. Hỉ và lạc sinh từ hai nguồn:

• Ly sanh hỉ, ly sanh lạc: buông bỏ tư niệm, hệ lụy để vui mừng và hạnh phúc ngay tức khắc
• Niệm sinh hỉ, niệm sinh lạc: nhận diện đủ đầy điều kiện tích cực trong giây phút hiện tại (tuổi trẻ, sức khỏe, hơi thở, tình huynh đệ…) để khơi dậy hỷ lạc không cần tìm kiếm xa xôi

Niệm thân tức là quán chiếu sâu sắc sự liên hệ bất khả phân giữa thân, thọ, tâm và pháp. Thân không thể tách rời ba yếu tố kia: trong mỗi hơi thở xuất hiện cảm thọ (sensation và emotion), các tâm hành (sợ, giận, lo, buồn, tuyệt vọng hay tình thương, từ bi, hỷ, xả) và đối tượng của tâm hành tức pháp trần. Bốn đối tượng quán niệm này tuy được chia tạm thành thân – thọ – tâm – pháp nhưng mỗi lãnh vực đều chứa đựng và thân chứa đựng tất cả thọ, tâm, pháp.

Bài tập kinh An Ban Thủ Ý liên quan niệm thân gồm:

• 3. Thở vào, tôi có ý thức về toàn thân tôi – khi nhận diện thân sẽ thấy căng thẳng, đau nhức, bức xúc (thọ) và qua hơi thở có thể nhận diện tâm hành tiêu cực hay tích cực
• 4. Thở vào, tôi làm cho vơi nhẹ đi những cảm xúc đang có mặt trong tôi – dùng hơi thở bụng để nhận diện và làm dịu sợ hãi, tuyệt vọng…

Pháp môn quán thân còn gồm thiền hành và bài kệ “để Bụt thở – để Bụt đi” với các biến thể:

1. Để Bụt thở, để Bụt đi – mình khỏi thở, mình khỏi đi
2. Bụt đang thở, Bụt đang đi – mình được thở, mình được đi
3. Bụt là thở, Bụt là đi – mình là thở, mình là đi (vô ngã)
4. An khi thở, lạc khi đi – an lạc ngay trong hơi thở và bước chân thanh thản

Thông qua quán thân, mỗi hơi thở và bước chân trở thành phương tiện nhận diện chân tướng vô ngã, giác ngộ và an lạc ngay nơi hình hài của chính mình.

Ở Thiền đường Cánh Đại Bàng, khóa tu An cư Kiết hạ tổ chức ngày quán niệm, có đại chúng là Phật tử xuất gia và tại gia. Ví dụ hạt bắp gieo xuống đất cần ấm, ướt, đất tốt để nứt mầm thành cây bắp con – hạt bắp không hề chết mà chuyển thành cây, một mà không phải hoàn toàn một, hai mà không tách biệt. Tương tự, chúng ta ngày xưa là một hạt thụ thai trong bụng mẹ, mang cha mẹ trong mình qua sợi dây nhau (cuống rún), sinh ra cắt nhau thành hai nhưng bản chất vẫn một. Đau khổ hay hạnh phúc của cha mẹ là đau khổ hạnh phúc của con và ngược lại; cha mẹ và con nên hứa với nhau không làm cho nhau khổ. Đức Thế Tôn gọi đó là phi nhất phi dị, không một không hai

Trong kinh Quán Niệm Hơi Thở có 16 bài tập; hôm nay học thêm

• bài 3 nhận diện toàn thân: thở vào biết sự có mặt của hình hài, thở ra nụ cười buông thư
• bài 4 buông thư toàn thân: dùng hơi thở buông bỏ căng thẳng cơ bắp, mỉm cười hàm tiếu
• bài 7 nhận diện cảm xúc: thở vào biết có khổ, giận, lo, sợ… trong lòng
• bài 8 ôm ấp và làm dịu cảm xúc: thở ra ôm lấy cảm xúc với chánh niệm, làm vơi nhẹ khổ đau

_Phá vỡ vòng luẩn quẩn tập khí-cảm xúc bằng chánh niệm, hơi thở và bước chân. Khi cơn bão tố nội tâm nổi lên, ngồi bán già hay kiết già, đem chú tâm xuống dưới rốn, thở bụng sâu: thở vào thấy bụng phồng, thở ra thấy bụng xẹp; giữ ít nhất 5–10 phút để cơn giận, hoảng loạn tan dần. Cha mẹ, thầy cô và sinh viên đều nên học để kịp thời chăm sóc thân tâm, ngăn ngừa tự tử, bạo lực và căng thẳng bệnh lý.

Hôm qua đã học về niệm giới, hôm nay tiếp tục niệm thân tức lấy cái hình hài (sắc thân) làm đối tượng quán chiếu. Trong ta có năm loại thân

1. sắc thân: hình hài vật chất
2. Phật thân, pháp thân, tăng thân, giới thân
   nhưng Phật thân, pháp thân chỉ hiển lộ khi tu tập vững; tăng thân cần được xây dựng; giới thân phải giữ tròn năm, mười hay mười bốn giới để không sứt mẻ, luôn đi chùa sám hối cho giới thân lành lặn trở lại.

Đối với niệm xứ (Satipatthana Sutta – kinh Niệm xứ) có bốn lĩnh vực quán niệm cơ bản:

1. niệm thân: quán nhận hình hài của mình
2. niệm thọ: quán các cảm thọ lạc, khổ, xả, cộng thọ
3. niệm tâm: quán 51 tâm hành, nhận diện khi chúng phát hiện
4. niệm pháp: quán các đối tượng tri giác, xa lìa tri giác sai lầm

Kinh An Ban Thủ Ý (Anapana Sati) dạy 16 phép thở, trong đó bốn phép căn bản cho niệm thân:

1. thở vào biết là thở vào, thở ra biết là thở ra (simple recognition)
2. theo sát hơi thở từ đầu đến chót (tùy tức)
3. thở vào nhận diện nhất thiết thân (toàn thân)
4. thở vào buông thư nhất thiết thân (làm lắng dịu căng thẳng, đau nhức)

Thực tập thở có chánh niệm – hơi thở đưa thân và tâm trở về nhất như – giúp sống sâu giây phút bây giờ và ở đây, đem lại an lạc, trị liệu và phát triển chánh niệm để “Bụt on, ma off”.

Tịnh giới là viết gọn của giới thân thanh tịnh, tức thân thể giữ gìn không để sứt mẻ, nhiễm ô. Tam tụ tịnh giới hiểu theo ba chùm, bao gồm

• 1. Nhiếp luật nghi: bảo hộ luật và oai nghi cho tăng thân, gia đình và xã hội
• 2. Nhiếp thiện pháp: bảo hộ những gì đẹp và lành—phong tục, môi trường, giá trị đạo đức đang có
• 3. Nhiếp ích hữu tình: phụng sự, làm lợi ích cho mọi loài đang còn khổ, giúp họ giữ được giới thân thanh tịnh

Giữ giới thân nguyên vẹn mang lại hạnh phúc, tự do và không sợ hãi; giới thân dẫn đến chánh định rồi tuệ giác, rồi giải thoát. Trong cộng đồng tu học, mỗi nửa tháng Tăng thân cần tụng giới, sám hối, làm mới giới thân để ngăn ngừa nứt rạn. Người xuất gia và cư sĩ cùng có trách nhiệm xây dựng tăng thân—nơi ghi nhận, hỗ trợ gia đình giữ giới, chữa lành những gia đình đang sa sút, để Phật pháp lan tỏa qua sắc thân, Phật thân, pháp thân và tăng thân.

Niệm giới là giữ gìn giới luật và uy nghi để bảo hộ tất cả điều tốt lành và phụng sự cho các loài chúng sanh. Giới gồm ba phạm vi hành trì chính, gọi là ba bó hoa:

• bó hoa thứ nhất – nhiếp luật nghi giới: bảo hộ luật và uy nghi, giữ cho giới thân nguyên vẹn;
• bó hoa thứ hai – nhiếp thiện pháp giới: bảo hộ mọi gì đẹp và lành, phát tâm làm lành;
• bó hoa thứ ba – nhiêu ích hữu tình giới: phụng sự, làm vơi bớt khổ đau, đem lại niềm vui cho mọi loài.

Uy nghi là phần chi tiết, hình thức của giới, có công năng phòng ngừa và làm đẹp. Bốn tư thế của thân phải có uy nghi:

• đi uy nghi
• đứng uy nghi
• ngồi uy nghi
• nằm uy nghi

Tụng giới và sám hối định kỳ (mỗi 15 ngày hoặc hai lần một tháng) giúp giữ giới không bị sứt mẻ, làm mới trở lại bằng phát nguyện tự nguyện, không kiểm soát, không trừng phạt. Ứng dụng niệm giới vào đời sống xã hội (ví dụ tổ chức giới lái xe, đoàn thanh niên Phật tử Âu châu thực tập năm giới) giúp hạn chế tệ nạn, xây dựng cộng đồng lành mạnh và có tình thương.

An trú và đã về đã tới là hai trong bốn cặp quả vị của tăng thân cùng với tương tức và vô sinh. Bốn đôi và tám bậc thánh quả bao gồm:

• An trú hướng và an trú quả – quả vị phi cóc tính (froglessness) vượt qua cóc tính để ở yên ngay bây giờ và ở đây
• Đã về đã tới hướng và quả – trạng thái vô tác (aimlessness/apranihita), “I have arrived, I’m home”
• Tương tức hướng và quả – tuệ giác interbeing, mình và mọi pháp là nhau
• Vô sinh hướng và quả – bất sinh bất diệt, vượt sinh tử, sở hữu vô úy

Tăng thân (Sangha) chân chính là cộng đồng bốn chúng (Tứ chúng: xuất gia nam, xuất gia nữ, tại gia nam, tại gia nữ) có niệm, định, tuệ; có an trú, đã về đã tới, tương tức, vô sinh. Việc xây dựng tăng thân (Sangha building) không chỉ dựa vào tổ chức, thơ từ hay email mà phải dựa trên tu tập: giới tức là niệm, niệm–định–tuệ (Tam học), thực tập các giới (năm giới, giới sa di, tỳ-kheo giới) qua tụng giới và pháp đàm để tăng trưởng hiểu biết và thương yêu, làm đẹp tăng thân, đồng thời góp phần tạo thôn, phố văn hóa… bảo hộ đời sống chung.

Ngày nay đức Thế Tôn không còn là hình ảnh 2600 năm trước mà có mặt khắp nơi và dưới muôn hình vạn trạng. Thực tập niệm Bụt bằng cách áp dụng sáu pháp địa xúc là “…mở cho mình cánh cửa để đi vô thôi”, không chỉ dừng ở hình ảnh quá khứ mà phải tiếp xúc với Ngài trong giây phút hiện tại. Hiện tại sống chánh niệm tức là có tịnh độ ngay bây giờ, không phải đến khi chết mới vãng sanh, để mỗi hơi thở, mỗi bước chân đều được Ngài đồng hành, đem lại an vui, nhẹ nhàng:

• niệm Bụt
• tùy niệm
• niệm Pháp, niệm Tăng

Cuộc tu tập đưa đến bốn quả vị do tứ song bát bối ghi nhận, bốn thành tựu tâm linh ấy tương đương với bốn giai đoạn tu chứng:

1. An trú (chứng quả ở yên, không còn đứng núi này trông núi nọ)
2. Đã về đã tới (thanh thản, sống trọn giây phút hiện tại)
3. Tương tức (thấy duyên sinh mật thiết giữa mình với muôn loài)
4. Vô sinh (nhận ra bản chất bất sinh bất diệt của vạn pháp)

Mỗi bước chân thiền, mỗi hơi thở chánh niệm là bước đầu vào dòng tu, mở ra khả năng giải quyết khổ đau và trao truyền tuệ giác cho người khác. Từ bi và tuệ giác sẽ trở thành “gia tài” vô tận của người tu, đủ sức cứu độ và nâng đỡ mọi hoàn cảnh khổ đau ngay trong giây phút hiện tại.

Mỗi hơi thở là phép lạ trong thực tập thiền:
thay vì đọc kệ “mỗi bước chân…” khi đi thiền hành, ta chuyển sang mỗi hơi thở khi ngồi thiền, với bốn khía cạnh chính:

1. Mỗi hơi thở là sự sống – tiếp xúc với toàn bộ màu nhiệm của trời xanh, mây trắng, cây cỏ, tăng thân và chính ta
2. Mỗi hơi thở là phép lạ – chứng tỏ ta đang còn sống, được thừa hưởng khả năng hít vào thở ra
3. Mỗi hơi thở là trị liệu – hơi thở sâu, chậm làm lắng dịu căng thẳng, thanh lọc máu huyết, phát huy khả năng tự chữa lành
4. Mỗi hơi thở là thảnh thơi – đem lại tự do nội tâm, tăng trưởng trí tuệ và tình thương để tháo gỡ khó khăn ngay lúc này

Thực hành hạnh phúc ngay trong sinh hoạt hằng ngày:
• Thiền hành chung, thiền tọa hai lần mỗi ngày, dùng thì giờ ăn cơm im lặng – đó là quyền lợi và bậc thang văn minh của người tu
• Biến mỗi phút giây đi, ngồi, ăn, làm việc thành cơ hội nuôi dưỡng và trị liệu thân tâm bằng hơi thở chánh niệm
• Sáng tạo các bài tập như mời Đức Thế Tôn hay cha mẹ trong ta cùng thở vào–thở ra để mở lòng từ bi vô biên
• Song song với hành, không ngừng trau dồi Phật pháp cơ bản (Tam quy, Ngũ giới, Tứ Diệu Đế…) qua các khóa giảng chuyên sâu, mỗi năm đạt được cái thấy sâu hơn về Giáo pháp và trách vụ người xuất gia, để tu học luôn gắn liền với hiểu biết và nuôi dưỡng hạnh phúc ngay bây giờ.

niệm là năng lượng đưa ta trở về giây phút hiện tại thông qua việc chú ý đến đối tượng—hơi thở, bước chân, thân, thọ, tâm hay pháp. Khi niệm đi theo những đối tượng lành mạnh, an lạc sanh khởi gọi là chánh niệm; nếu ôm ấp những tư tưởng gây khổ thì là tà niệm.

Trong chánh niệm, bốn phép tùy niệm luôn đồng hành, mang lại hạnh phúc và giải thoát:
1 Niệm Phật—quán chiếu 10 đức tính của Đức Thế Tôn (Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri… Thế Tôn) rồi đem về giây phút hiện tại
2 Niệm Pháp—tiếp xúc với giáo pháp thiện thuyết, hiện thân thọ chứng, xa lìa nhiệt não, vượt thoát thời gian, đến để mà thấy và dẫn đạo đi lên
3 Niệm Tăng—quy y tăng thân chân chánh, giữ giới, thực tập niệm định tuệ trong cộng đồng
4 Niệm Giới—thực hành giới luật làm nền tảng bảo hộ, nuôi dưỡng an lạc

Sám Pháp Địa Xúc là bài pháp sám hối theo hình thức đối thoại tâm tình với Đức Thế Tôn, kết hợp lời nguyện và ba lạy (mỗi lạy ba hơi thở) để tiếp xúc với Ngài ngay trong giây phút này. Đức Phật trước hết là một vị thầy lịch sử, đã đạt niệm–định–tuệ hùng hậu và tiếp tục hiện hữu dưới nhiều hình thức như đám mây chuyển hóa thành nước, trà hoặc chính năng lượng tỉnh thức trong ta. Người tu mượn niệm, định, tuệ để chế tác “chất thánh” trong con người, từ đó phát triển đại trí sanh đại bi.

Thiền đi là phương pháp mầu nhiệm giúp sống sâu sắc trong giây phút hiện tại, khác với đi như người mộng du do tập khí (neuro pathway) tự động chi phối. Khi thực hành thiền đi, mỗi bước chân đặt tâm ngay vào bước ấy, ta “thật sự có mặt” để tiếp xúc với sự sống mầu nhiệm của hoa, không khí, nắng, mưa… và nhờ đó được nuôi dưỡng, trị liệu, không còn hối hả, hấp tấp như thường ngày. Chánh niệm (sati) là năng lượng giúp nhận diện khi tập khí xấu ló dạng, và nhờ có niệm – định – tuệ, ta có thể buông bỏ giận hờn, khát vọng, căng thẳng để không rơi vào vòng lặp cũ.

Khi đi thiền đi với chúng, mỗi người có thể điều chỉnh nhịp bước cho phù hợp, ví dụ hai bước hít vào – hai bước thở ra, hoặc ba bước tùy khả năng. Thầy đề nghị bốn phương châm để làm tập khí tốt cho mỗi bước chân:

1. Mỗi bước chân là sự sống
2. Mỗi bước chân là phép lạ
3. Mỗi bước chân là trị liệu
4. Mỗi bước chân là thảnh thơi

Thực tập quán niệm hơi thở song song với mỗi bước chân sẽ biến thiền đi thành con đường giác ngộ, đem lại an lạc và giúp chuyển hoá những tập khí xấu thành tập khí tốt.